Renovatie tussenwoning uit 1958

Sinds 2016 is mijn tussenwoning uit 1958 in Nijmegen gasloos en energiezuinig. Dat was een hele renovatie in 2015, met uitloop in 2016 voor de afwerking. Daarna heb zelf nog kleine maatregelen genomen, waarvan ik ze achteraf gezien wel eerder had willen zetten. Zo klein, vaak goedkoop en met effect. Ik zette ze bij elkaar op Doe-het-zelf, ook een duurzaam huishouden/leefstijl helpt energieverbruik te verminderen. In korte video’s legt Eddy van Haren belangrijke elementen uit (buitenisolatie met houtwol vs EPS; WTW; ventilatie badkamer etc.)

De website is als een logboek gemaakt. Niet alles is even interessant. Hieronder de dia’s met de belangrijkste stappen. Klik op de foto om het hele verhaal te lezen.
Of zoek gericht met de zoekbalk rechts of hier. Bijvoorbeeld met één van deze termen: houtwol, houtvezel, detector, infrarood, infraroodmeter, wtw, plc, tocht, kruipruimte, schoorsteen, EPS, XPS, PIR. De zoekfunctie werkt net als bij Google. Je kan ook meer termen gebruiken.

  • Nulnu avond DNA in de bouw
    Nulnu avond DNA in de bouw
    22-9-2014: scrumavond van DNA in de Bouw. Eddy van Haren van Energieprestatieloket wordt projectcoordinator.
  • Blowerdoor test
    Blowerdoor test
    28/11/2014 's ochtends vroeg: blowerdoortest en thermografische opnames door Ingenieursbureau Van der Kleij. Meten=weten. Waar zitten de warmtelekken?
  • Tekenen tbv omgevingsvergunning (welstand)
    Tekenen tbv omgevingsvergunning (welstand)
    03-04-2015: Architect Gerrit Groot Roessink maakt eerste opzet van mogelijke gevels.
  • Isolatie kelder
    Isolatie kelder
    juni 2015: in afwachting van de omgevingsvergunning begint aannemer Johan Soppe vast met isoleren van het kelderplafond
  • Bodemisolatie
    Bodemisolatie
    9-9-2015: gleuven graven en vullen met STO XPS isolatieplaten, totaal 14 cm dikte. Noppenfolie. Argex korrels bovenop
  • Dakrand verwijderen
    Dakrand verwijderen
    29-9-2015: een ingehuurde dakrand-zager zaagt de betonnen dakrand af.
  • Buitenmuren isoleren met houtwolplaten
    Buitenmuren isoleren met houtwolplaten
    oktober 2015; verwijderen slecht geisoleerde panelen, houtwolplaten op maat zagen en bevestigen
  • Dakisolatie
    Dakisolatie
    November 2015: isolatie vernieuwen en nu tevens afschot in het midden gemaakt, waardoor regenwater naar voor- en achtertuin afvloeit (was eerst naar beide buren)
  • Voor- en achterkant klaar
    Voor- en achterkant klaar
    23 nov. 2015: nu ook de voorkant klaar, voorzien van aluminium strips en gestuct
  • Mechanische ventilatiekast in de badkamer
    Mechanische ventilatiekast in de badkamer
    Merk Orcon: MVS 15-R, energiezuinig en geluidsarm.
  • Warm water ->boiler
    Warm water ->boiler
    Boiler van 100 liter, Eminent van NIBE. Deze heeft een lage aansluitwaarde (1000W). Hierdoor kunnen de zonnepanelen het ook bij matig licht condities bijhouden om de boiler op te warmen zonder dat er stroom van het net nodig is.

Het begint met een scrumavond van DNA in de Bouw  in september 2014. Vier deskundigen en ik kijken samen naar mijn huis en mijn wensen en komen in een uurtje tot praktische oplossingen. Een van hen is Eddy van Haren  (Energie Prestatie Loket), hij biedt aan de plannen te realiseren.
Samen met architect/bouwkundig tekenaar ir. Gerrit Groot Roessink en aannemer Johan Soppe vormt hij het team Vaklieden50plus.
Gerrit Groot Roessink is in opleiding tot passiefhuis bouwkundige bij DNA in de bouw. Hij is daarom voor dit project actief  in de uitvoering om ontwerp en uitvoering -volgens de passiefhuis werkmethodiek- perfect te laten verlopen.
Eddy van Haren houdt zich bezig met de bouwfysica en leert net als Gerrit de theorie uit te werken in de praktijk. In de passiefhuis bouwwijze moeten ontwerp en praktijk volledig op elkaar afgestemd worden om condensatie in de constructie te voorkomen. Daarom zie je op de foto’s alle drie, maar vooral Gerrit en Johan, praktisch aan het werk en is er veel tijd voor onderling overleg, vooral met Eddy.

Ik sta er vaak met mijn neus bovenop, maak veel foto’s, stel vragen en raak onder de indruk van de complexiteit. Deze site laat zien welke stappen er zijn gezet en waarom. Handig voor wie ook overweegt zijn bestaande huis energiezuinig te maken.

Klik op een balk hieronder en hij klapt open. Klik nogmaals om hem te sluiten.

Voor gespecialiseerder werk zijn de volgende vaklieden ingehuurd
  • meten warmtelekken met blowerdoortest: Peter van der Kleij: Aannemersbedrijf Van der Kleij
  • advies en meedenken, leverancier isolatiemateriaal: Norbert Duijvelshoff: sto.nl
  • stuken buitengevel: Karel : wpwessels.nl
  • electra en installatiewerk: zware groep erbij; de bij het dakluik per ongeluk doorgezaagde kabels via het dak weer aan elkaar verbinden; advies en plaatsing ventilatie unit; afvoer radiatoren en cv ketel, plaatsen boiler, advies en plaatsen WTW unit: Steven te Velde, Te Velde installatietechniek
  • dak isolatie vernieuwen: Rob en Dave Rieken van Rieken Groendaken
  • asbestsanering: Buurman-asbestsanering
    [collapse]
Mijn huis en energieverbruik sept. 2014
  • Tussenwoning uit 1958 met kelder, begane grond en verdieping
  • Orientatie (voordeur): zuid
  • Type dak: plat
  • woonoppervlakte: 110 m2, perceel opp: 162 m2, waarvan woonkamer: 29 m2 (langwerpig, doorzon)
  • Inhoud: 360 m3
  • Stroom: Verbruik 2013: circa 600 kWh, levering 2013: 1600 kWh
  • Geschat verbruik gas: 698 m3 per jaar:
  • Ik betaal 56 euro per maand, dat betreft alleen gas en vastrecht
    [collapse]
Mijn wensen/vragen in sept. 2014: meer comfort en gezondere binnenlucht

Meer comfort:
Met de thermostaat op 19 graden is het toch vaak kil in de woonkamer; ik durf niet goed te ventileren en woon/werk vooral in de woonkamer. Wat kan ik nog meer doen tbv comfort? Dikke en of dubbele gordijnen?

  • Meer vloerisolatie? ik heb me laten vertellen dat Tonzon echt super deskundig moet worden vastgemaakt, omdat de luchtkussenisolatie anders heel gauw teniet gedaan wordt.
  • Ander type verwarming? Houtkachel? Er zit nog steeds een open haard in, die ik nu niet gebruik. Of vloer- of wandverwarming?
    Andere ketel? Nu Vaillant 2147 VHR-NL-24-18C uit 2004.
  • De tocht oplossen? Koudere vochtiger lucht blijft beneden, warme lucht stijgt op. Dat zorgt ook voor minder comfort.

Leef ik nog wel in gezonde lucht?
De kunststofkozijnen met 3 laagsglas hebben geen ventilatieroosters.
Als er meer mensen in de woonkamer zijn, geeft de CO2 meter al vrij snel aan dat er waardes bereikt zijn boven de 1000 deeltjes. Ik zet dan een raam open en met een half uur is dat opgelost.
Als ik geen raam open zet, bijvoorbeeld ’s avonds laat, dan zijn de waardes ‘s ochtends weer goed. Betekent dit dat er toch frisse lucht binnenkomt? Of dat de planten het oplossen?

[collapse]
Eigen maatregelen 2007-2013

  • Juli 2009: enkel glas woonkamer zuidkant vervangen door dubbel glas HR++, door Rutolux;
    tevens rolluiken voor de ramen beneden en boven.
  • sept. 2009: 10 Bisol zonnepanelen, polykristallijn, 2.21 KWp opbrengst; ca 1764 kWh per jaar.
  • Feb. 2010: kruipruimte onder de woonkamer zelf geisoleerd met Tonzon kussens, bevestigd aan houten balken onder de vloer. Bodemfolie.
  • Voorjaar 2011: spouwmuurisolatie: 43 m2./ 7cm/RC 2,11
  • Maart 2011: kunststof kozijnen en driedubbel laags glas behalve woonkamer zuidkant: Pladeko (InterNorm); ook een goed geïsoleerde voordeur zonder brievenbus
  • Augustus 2011: isolatie en groendak: door Rieken groendaken; 3 cm dik PIR en EPDM e.d. via bedrijf http://www.aabo.nl/index.htm. Groendak: Sempergreen;  bovenop de oude isolatie, die 22 jaar oud was en 4 cm dik.

Hierdoor had ik al een laag energieverbruik van circa 60 euro per maand, dit betreft vooral gaskosten (vooral vastrechtkosten). Wat betreft elektriciteit ben ik, door de zonnepanelen, een leverancier.

[collapse]
Maatregelen geadviseerd, deels ook uitgevoerd door Energie Prestatie Loket in 2015-2016

  • 14 cm buitenisolatie op de muren met houtwolplaten, afwerking met stuc
  • 6 cm binnenisolatie op de muren met houtwolplaten, afgewerkt met leemstuc
  • 14 cm buitenisolatie in de bodem: XPS isolatieplaten tegen de muur aan, de gleuf van 60 cm breed en 60 cm diep is aan de tuinkant gevuld met kleikorrels
  • dakisolatie met pir platen: 24 cm afschot naar 16 cm; Rc 6
  • kruipruimte onder de woonkamer vloer extra geisoleerd met 25 cm dikke laag eps korrels
  • onderkant trap naar verdieping: isolatie met eps korrels onder doek
  • plafond kelder: geisoleerd met 6 cm dikke pir platen
  • voordeur naar voren verplaatst; heel veel afwerking, en maatregelen om kozijnen goed te laten aansluiten op muren
  • installatie van wtw in de woonkamer, electrische boiler in de kelder (gaat vooral verwarmd worden als de zonnepanelen energie leveren); ventilatiekast badkamer; installeren 5 infrarood panelen met bewegingsdetectoren; verwijderen cv ketel en radiatoren
    [collapse]

Alles over de buitenisolatie, met onderaan ook 4 korte filmpjes

Het resultaat 2016 - juni 2018
Minder warmteverlies: mijn huis voldoet nu aan de nieuwe eisen voor een energiezuinig huis (U en Rc=waardes)

U-waardes (glas incl kozijn) en Rc-waardes (isolatie) (meer info)
De R-waarde geeft aan hoe (warmte)isolerend een bepaald materiaal van een bepaalde dikte is. Er wordt gemeten hoeveel warmte er door een materiaal heen kan gaan op een bepaald oppervlak en binnen een bepaalde tijd. Hoe hoger hoe beter.
Anno 2017 zijn de eisen:
Daken: Rc-waarde 6,0 m²K/W (was 3,5)
Gevels: Rc-waarde 4,5 m²K/W (was 3,5)
Vloeren: Rc-waarde 3,5m²K/W (gelijk)

De U waarde is een maat voor de hoeveelheid warmte die door het glas verloren gaat. Hoe lager hoe beter. Vb.: HR++: minder dan 1,2 W/m²K; enkel glas: 5,7 W/m²K

  • Woonkamer:
    noord-gevel:  glas en kozijn: u-waarde: 0,8
    (zuidgevel:  beglazing HR++ u waarde 1,1 ; kozijn u-waarde onbekend; dit kozijn en beglazing zijn niet aangepast; was net paar jaar eerder gebeurd: van enkel glas naar HR++)
  • Vloer: Tonzon folie + 25 cm grijze eps korrels op de folie/zandbodem. Totaal minimaal Rc: 5,25 .
  • Kelder plafond ( vloer keuken en overloop)  6 cm PUR plaat met aan beide zijde een aluminium cachet Rc: 3,5
    [collapse]
Betere ventilatie
  • Woonkamer: WTW Comfort70 (decentrale warmte terug winning ventilator) In de zomer fungeert de oude open haard nog als extra natuurlijke ventilatiebron. In de winter maak ik die opening dicht met plastic zakken gevuld met kranten.
  • Keuken, overloop, beide zuid slaapkamers en de ouderslaapkamer krijgen frisse lucht door mechanische ventilatie vanuit de badkamerventilator. Deuren zijn aan de onderkant afgezaagd, zodat de lucht zich makkelijk kan verplaatsen. Er bevindt zich een vochtsensor in de badkamer.
  • De ouderslaapkamer: heeft een ventilatierooster in de buitenmuur en een ventilatieopening in de binnenmuur naar de badkamer. Een CO2-sensor is gekoppeld aan de badkamerventilator.
    [collapse]
Meer comfort

Meer comfort door ander type verwarming: in plaats van lucht verwarming door radiatoren nu stralingswarmte (infraroodpanelen); warmte wordt beter vastgehouden. Op 9 oktober is het zonder (infrarood)verwarming nog steeds boven de 19 graden.

[collapse]
Een lagere energierekening

Per 1 november 2016 is mijn gas afgesloten. Hieronder een printscreen van verbruik tot 7 november 2016 tot 7 november 2017. Let op de bruine lijn. Dat is het electraverbruik van vergelijkbare huishoudens. De blauwe lijn is het door energieleverancier Qurrent ingeschatte verbruik. Dat ligt een stuk lager, terwijl vergelijkbare huishoudens doorgaans nog gas erbij gebruiken voor verwarming.

De nota over bijna heel 2017 (28-12-2016 tot en met 21-12-2017)

Lees hieruit dat ik voor slechts €119,26 energie verbruik en 1007 kWh verbruikte.

Echter: 2925-2056 = 869 kWh. Ik zou denken dat dit mijn verbruik is in plaats van 1007 kWh. maar dan nog: het is weinig.

Ik betaal een maandbedrag van €45.  In 2017 werd 70% van de verbruikte energie geleverd door de zonnepanelen.

[collapse]
Energieverbruik 1 oktober 2017 - tot 1 oktober 2018 (en extra maatregelen)

2306 verbruikt; 16666 kWh geleverd. Dat is alweer minder dan het jaar ervoor, toen ik 2728 kWh verbruikte.

Mogelijk veroorzaakt door deze extra maatregelen:

  • plisségordijnen met aluminium coating beneden en in badkamer in oktober 2017 (Duette, Vissers meubelen)
  • verwarmingsmat, september 2017, 20Watt, Verwaminghandel.nl. Slechts in de winter gebruikt toen het erg koud werd. Het hielp zeker.

[collapse]
In hoeverre energieneutraal / BENG?

Eddy van Haren voerde de gegevens van mijn woning in in de “No regret rekentool“. Hiermee kan je kijken hoeveel energie een woning per m² nodig heeft.

Handig om te weten, want vanaf 1 januari 2021 moeten alle nieuwe gebouwen in Nederland bijna energieneutrale gebouwen (BENG) zijn. Lees meer over de BENG-indicatoren

Voor (nieuwbouw)woningen gelden dan deze 3 eisen:

  • De maximale energiebehoefte in kWh per m² gebruiksoppervlak per jaar: 25 kWh
  • Het maximale primair fossiel energiegebruik, eveneens in kWh per m² gebruiksoppervlak per jaar: 25 kWh
  • Het minimale aandeel hernieuwbare energie in procenten: 50

Voor mijn woning geldt: de maximale energiebehoefte van de woning is 8,1 kWh/m²/jaar. Dat ligt ver beneden de maximale grens van 25 (BENG) en van 15 (passief).
Verder wordt circa 68 procent van de benodigde energie geleverd door de zonnepanelen (1-11-2016 tot 1-11-2017: opgewekt  2076 kWh, verbruikt 3059 kWh) ; de rest van groene energie geleverd door Qurrent.
Het huis is dus zowel passief als BENG. zie de berekeningen met de no-regret rekentool

[collapse]
Geen schimmel meer

Ik had vooral boven de raamkozijnen van de verdieping schimmel; veroorzaakt door de koudebruggen die ontstonden door mijn eigen isolatiewerk (driedubbelglas in relatief koude, ongeïsoleerde muren; er was wel spouwmuuurisolatie in de muren, maar dat hielp onvoldoende) en ook door slecht ventileren.

[collapse]
[collapse]
Beelden voor- en na
fotoos voorkant

[collapse]
infrarood opnames voorkant

Rood op bovenste plaatje en geel op onderste plaatje betekent: warmte lekt weg naar buiten. Op het eerste plaatje lekt er vooral warmte weg door de niet geïsoleerde betonplaat tussen begane grond en verdieping; ook bij de dakrand en bij de voordeur.
Op de tweede afbeelding hebben de ramen relatief de grootste warmtelekkage. Bij de pijlen zijn nog kleine vlammetjes geel te zien. Die zijn later verholpen met isolatiemaatregelen.

Meer over de metingen

[collapse]

dak, eerst alleen zonnepanelen, later ook groendak eronder

Meer over het dak: beter afschot, extra isolatie en groendak

[collapse]
[collapse]

Over de kosten: deze bedroegen ca. €54.000 voor het isolatiewerk; ik was meer kwijt doordat ik veel meer heb laten doen (ca. €80.000). Lees meer

NB 1: het is nu een heel comfortabel huis, niet te warm en niet koud. Als het te warm is, helpen de rolluiken de warmte buiten te houden.

NB 2: ik blijk niet de enige te zijn die een huis waarin niet gestookt wordt, terwijl het binnen wel 19 graden is, als kil ervaart. Warme radiatoren verwarmen de lucht en verdrijven de kilte. Wie kou ervaart, zal eerder de thermostaat wat hoger zetten of een nog warmere trui aantrekken. Met infraroodpanelen in een goed geïsoleerd huis zonder tochtstromen voelt het ook ‘s winters bij 19 graden aangenaam. Ik doe dan nog wel een dik vest aan. Dat is wel nodig bij stilzitten en ook bij het lopen door het huis dat niet egaal verwarmd is. In de zomer daarentegen loop ik nog heel lang lekker op blote voeten omdat de muren de warmte van de zon zo goed vast houden.

NB 3: ik ben me een stuk bewuster geworden van temperatuur en energieverbruik en kijk wat ik zelf nog kan doen.  Zoals dat ik goed gebruikmaak van de rolluiken/plisségordijnen/isolatiegordijn en warme danwel koele kleding aantrek.
Daarnaast zijn er allerlei kleine energiebesparingsmaatregelen, zoals:
Lange kooktijden echt kort maken door te koken in de snelkookpan en dan laten nagaren met dichte deksel; water koken in waterkoker en heet water daarna direct in een thermoskan.
LED verlichting (een deel van de halogeenverlichting in de keuken heb ik al vervangen)
Soms denk ik er aan, soms niet.